l^^i ;i^^"'"'i -'.•',:.•■ "'■, ■ -^ -.'. ;• Vwi? v: ■ ;..^:!cf! .■'■■ "'■■--. -'i. ^^.* :. ^ ^ :' ^ ':^' ^ X. ^^(^-^ y^^^^^^ ?-■■ .■- / v •■ •> . ' ^■' *«■ ■::Stta.-tiii:i'..v^ifc;>«.^^.:i^.ij^-., iili'nfr-| 'i»llli#iili i^-'-t^'- rfr*i''Viii&-^ifi''ii mm G% RJA AWOB M.0$ DS VETPMS GmHAmmmW A1^CI»BM, ANIMALIBUS BOMESnOS £T FBipiENTIS n. • * ^ . . SCBIPSIT 4* EX AUCT«iHTAK?* AMPLlStSIMl P|^t» LOSOPHORUM ORDINIS OtS XXVIL MEN8I8 JULII ILLUSims fCTWJM 4MINI8 COXCESSU IN Af9»TOBiO J!9tID|00 .>' '■-■-.' - , PRO VKNIA DOCEXDI PUBUCK DEneNDfiT YICTOR FRID. LEOPOLp. JACOfH, PKMPKLFOBTAMI», ^**»«^*^^— ^* rHILi. UUCT. A. A. Im L. M, -;J ,\-.--x. ^ LIPSIAE, I ^T Y P I 8 rRIDRBrCI KIBSII. MDCCCXXXIII. ■.^«^^■^■. '. . ■^ » ■- . ,"?*- .;i«iv:':^;. M VIRO AMPLISSIMO PRAECEPTORI SUMME VENERANDO AMICO OPTIMO FBID. THEOPH. SCHUIiZIO, • PHILOSOPHIAE DOCTORI, IN DiCLYTISSIMA ACADEMIA JENENSI r OECONOMIAE POLITICAE PROFESSOBI, AC SCHOLAE GEORGICAE, QUAE IBI FLOBET, DIBECTOBI D. D. D. A U C T O R. ~n PRAEFATIO. Vuum recentiori tempore liistoria populi Germani^tiam multos scriptores fautoresque nacta sit, communi hoc studio et amore me confirmatum adductumque sensi, ut desiderio meo satisfacerem et, opportunitate mihi obla- ta, ad illustrandam illam nonnulla, quae cum iiS} in quibus operam studiumque ponam, copulata sint, pro viribus conferrem. Qua- re, agriculturae doctrinis deditus, de rebus rusticis majorum nostrorum disputationem institui. Quae num aliquid lucis hac prima mea scriptione ceperintj docti benevolique iectoris judicio relinquo; et tantum histori^ cos atque philoiogos rogatos esse velim, ut ne idem a me, qui agricola sim, exspectent, quod jure ab iis, qui haec studia sua fece- rint, requirant, et ne me iis, quae hi in ea causa praestare queant debeantque , me- tiantur. Sed speramus etiam fore, ut diu- turnioribus altioribusque studiis magis ma- gisque nobis in tenebricosa antiquitatis loca — vm — via operiatur et collustretur, Qnum vcro agriculturam Tetcrum Germanorum descri^ berc, quod quideoi audax tiaiiiisini esse sentirem , uiihi proj^^mtfissem , rei couve- niens milii visum est, de solo atque eoe- io, dc unimalibus domestieis atque plan- tis, quae illud negotium vel postulabat vel progignebat, quaedam praemittere. Ex liis in praesenti causa solum plantas frumentii- rias et quidcm gramineas eligo, ceteris plantis aliisque rebus huc spectantibus iu aliud tempus rcservatis. Quamquam aetas^ ad quam disquisitio nostra spectat, a bellis Cimbricis usque ad Tacitum fere tantum pertinct: non dubitavi tamen, seriorum etiam scriptorum effata, si ad priora quoque tem- pora apte referri posse viderentur, laudare. Et Gcrmaniae fines accurate perscribere quum longum nec id necessarium fuisset, satius esse putavi, quantum fieri posset, unumquemque locum, ubi rem aliquam scri- ptores inveniri tradidissent , ipsum nomi- uare. '* C A P tJ T I. DE VETERIS GERMANIAE SOLI COELIQUE STATU. lUDICIA VETERUM SCRIPTORUM DE HAC RE. Pcr antiquiores et recentiores viros satis vulgatae sunt horribiles descriptiones, quas de priori patriae nostrae statu RoDiani reliquerunt; neque minus notum est, pa- rum sifoi nonnullos hac in re a fabulis temperasse *). Loci maxime memorabiles, qui huc spectant, hi fere sunt : ,,, Mela de sit. orb. III, 3. ^^Terray inquit, multi* impedita fluminibu» ^ multis montibu» aspera^ et magna ex parte silvit ac paludibus invia. ** Tum Seneca: „ Germanos dico^ et quidguid circa Istrum vagarum gentium occursat. Perpetua iUos hiems^ triste coelum premity maligne solum sterile sustentaf, imbrem culmo defendunt^ super durata glaeie stagna persultant^ in alimentum feras captant^ — - Iwrrenda ini^itas coeli.'^^ De prov. div. 4. — j,^if contra con' stat, Germaniam Galliamgue^ et proxime ah his Ita- liam abundare rivis et fluminibus: quia coelo htemido utuntur^ et ne^ aestas guidem imbribus cnret.''^ Senec. nat. quaest. III, 6. Apud Tacitum deinde: „ Quis porro, inquit {G. c. 2.), praeter periculum 1) Notaudus est Iiic imprimis Plin. lib. 16. c. 1. et S. 1 — 2 — horridi et ignoti maris, Asia^ aut Africa^ aut Itaiia relicta^ Gertnaniam peteret^ informem terris^ atperam voelo, tristem cultu adipectuquey nisi si patria sit?^^ Ibid. c. 6.: ^yTerra etsi alvjuanto specie dijff^ert, in universum tamen aut silvis korrida^ aut paludibus foe- da: humidior qua Naricum ac Pannoniam adspicit.^^ Aiinal. II, 23.: ^^Quanto truculentior cetero mari Oceanus^ et truculentia coeli praestat Qermatiia.^*^ Ibid II, 5.: ^yjuvari Germanos silvis^ paludibus^ brevi aestate et praematura hieme. '' Quid vero, quaeriinus, his dictis probarl potest? Nuin iis vim frigoruui, uiagnitudinem et assiduitatem imbriuin ambituinve silvarum ac paludum, nuae oliin ia Germauia fuerint, metiri, et cum his, tainquam veris, praesentem illarum rcrum statum comparare possumus? Nullo pacto. £ae tautum narrationes in hac causa ali- quid inomenti habere possunt, in quibus tum yis, quam umyersac et peculiares soli in aliqua terra conditiones ad coeli ejus naturam habent, respicitur, tum tales res atque eventus commeinorantur, e quibus, quantam coeli asperitatem res nac re significari, magnum numerum civitatum suam vim sustinere non posse. Itaque una ex parte a Sue- vis circiter millia passuum ffC agri vocare dicuntur. *' Tacitus ,,Agrij inquit (G. c. 36.), pro numero ctdtorum ab universis vicis occupantur ; mox tnter se, secundum dignationem^partiuntur : facilitatem partiendi camporum spatia praestant.^^ Ibid. c. 16.: ^yColunt discreti ac di- Gennam, desperata expiignatione castroram... cum ea praedaj quam in silvis deposuerant y trans Rhenum eese recepenint. *) Strabo rer. geograph. VII, 1. S« 5. ex versione Xylandri p.203. — 6 — ver»i tU /oTUy iU eampttt, tsi nemut placuit.^^ Quantaet quam crebra liaec camporuin spatia fnerint, maxime in- telligitur, si recordamur, Germanorum gentem fuisse permagnam, ad eamque nutriendam multam agricultn^ ram fuisse necessariam. Solin. c. 20.: ^^Dwet^ inquit, virorum ierra^ freguem populi* numerosi* et imma- nilmi ')." §. 3. DE AQUIS. Altcrum probrum, quod a Romanis in Germaniam jactatnr, a fluviorum paludumque multitudine petitur. Priores, quum numerus idum manserit, ita tantum mu- tati esse usumque agri minus impedire possunt, quam alvei eorum magis coercentur, ct littora pontibus navi- giisque facilius atque crebrius inter sejunguntur. Per- multas Tcro paludes siccatas esse, in dubitationem vo- cari nequit. At enimvero crediderim, hanc rem tum de- mumincrebruisse, quum jam silvas non ad cujusquc ar- bitrium evelli liceret; boc enim negotium non tantum lignia inde captis mercede ornatur, sed solum plerum- que etiam continuo agrum suppeditat fructuosum. Ad paludes autem siccandas non raro accurata hjdrostati- cae scientia opus est. Accedit, quod aquis deductis terra palustris saepe per longum tempus amara et in- foecunda manet. Quod hominibus satis fuit causae, ut paludum siccationem tam diu rejicerent, quam vel alia adhuc terra ad colendum reperiretur, vel aliis de cau- sis illa non postularetur. Verum nunc etiam multae ea- rum paludum, quas Strabo in Menapiorum») terra etin- 1) De nnmero singulamm nationam vid. JBartt» SEeutfd)lanbg Ucgc; ^^^\i. Tom. II. pag. 298. seq. ») Strabo IV, 3. §. 4. Cf. Caes. B. G. VI, 5. — 7 r- ter Hbenum atque Alblin *) sifas commGmoTat, osteudi queunt. Etenlm frequentes sunt aquae ad inferlQrcm Hhenum, inter quas, ab accolis Bruck sive maria ap- pellatas, id, quod vocaut hohe Veetiy magnitudine atque periculis eminet ^). Sed in mediis his paiudibus ferti- lissiml Ubiorum agri^) siti erant, et, ut videtur, etlam prata, ubi eximia illa pabula Germanica crescebant ^). Neque igltur immcrito nostra etiam aetatc pars Germa- niae inter occasum solis et septentrloues slta quodam- modo paludibus foeda dici potest. ^f 4. DE COELl NATURA. Tacltus loco supra laudato^) scptentrionale Germa- nlae coelum miti naturae coeli tcrrarum australium op- poQlt. Neque frigoris humorisque appulsus, qui hoc modo acerrime sentiri debebat, mirandus est. Oriebatur , enim ex permutata atque comparata coell reglone cum alia, natura longe diversissima. Atque omnium fere il- lius aetatis scriptorum ea Incuria ac perversltas videtur fuisse, ut naturalem illam dlversltatem atque oppo^itio- nem eam, quam ipsi, dum comparant et judicant, Inscii quasl faciebant, prorsus negligerent; unde aequabiiitas iiiorum dcscriptionum haud dubie orta est. Quae cum ita slnt, ut justum ex ils frigoris caiorisque modum co- gnoscamus, earum rerum, quae coeii conditiouls cujus- dam vel fontes vei eifectus haberi possunt, apud eos 1) Strabo VII, 1. §. 4. * ' ;.. 2) Cf. de uligiaosis septentrionaUs Enropae regionibns @utgmutt)8 t£Utf4)eg Canb unb tcutfdjcS 58otf. Vol. I. p. 157 — 159./ IGl.y 191. et p. 204-223. 3) Ubios gentes solos novimus, qui fertilissimos agros colentes eto. Plin. H. N. XVII, 4. *) Nam quid laudatins Germaniae pabulis? Ibid. c. 3. v 5) Tac. G. c. 2. Cfc Uuj. oomm. p. 1. 2. . ,. — 8 — anquirendae sunt descriptiones. Quae quidem Don 'modo rarissimae sunt, sed saepissime etiam, si inveniuutur, vel obscurae sunt, vcl sibi repugnantes. Quae indicia hujus generis in veterum scriptis reperiantur et quae desiderentur, hoc loco explicabimus. Unus Claudius Ptolemaeus ') omnium causarum, e quihus coeli statns alicujus terrae pendet, primam accurate respexit. Ab co jam loca secundum longitudinis et latitudinis gradus plerumque rectissime definiuntur. Praeterea Germania ab eo in quinque climata dividitur, non additis quidem, quod valde dolendum est, hujus divisiouis causis, ita ut sola altitudo poli videatur fuisse norma; plantarum enim vel animalium, quae singulis coeli regionibus propria esse solent, milla habetur ratio. Multas alias rationes, e quibus caloris frigorisve alicujus loci modus magna ex parte pendet, ut, quantum is maris aequor superet, iitrum montosus an planus sit, num declivis sit, et ad quam regionem, num magnas aquas silvasve vicinas ha- beat, quod genus terrae in eo praevaleat, veteres scri- ptores in Germanici coeli consideratione parum perpen- dunt. Sed natura harum condltionum earumque eiFectus eadem mansit; praeterquam quod quaedam paludes at- que silvae, quae utique hujus illiusve loci aerem mutare potuerunt, sublatae sunt. Neque certius e descriptis terrae fructibus sumitur testimonium, quo liqucat, fri- gidius coelum fuisse. Plantae enim, quae frigidioris coeli regionis sunt, quam Germaniae, neutiquam lau- dantur; neque satis demonstratum est, eas, quae postea e calidioribus terris in nostras translatae sint, jam tum, si satis diligenter curatae essent, non et ipsas laete proventuras fuisse ; Id quod infra fusius tractabitur. Plurimum momenti apud multos viros doctos id habuit, 1) Rer. geogr. II. c. 11. — 9 ~ quod Caesar ^) et Plinius ^) tradiderunt, C. Tarandum atque C. Alcein saltum Hercynium habitasse. At vero primum horum animalium descriptio tam obscura ct confusa est, ut viri docti hodie quoque non m eo con- sentiant^), illos ceryos vere intelligendos esse; deinde, si revera ii sint, qui describantur , quod cquidem addu- bitare non ausim, tamen majus illorum temporum frigus nondum satis probatum est. Identidem factis experi- mentis cognitum est, C. Tarandos, qui Lapponiae sint, ne in australi quidem Suecia posse propagari. At enim- vero hoc animal in aliis etiam Europae *) regionibus ha» bitat, nominatim in australi Russia usque ad littora flu- minis Cumae, quod tangit 45 <> latitudinis, ubi medius frigoris modus septentrionalis Germaniae frigus non su- perat. Quomodo factum sit, ut C. Tarandus e patria nostra prorsus decesserit, judicio pcrmitto doctorum re- rum naturalium investigatorum. Minus longe a nobis recessit alterum cervorum genus. Habitat hodie in sil- vis palustribus Borussiae orientalis, Lithaviac, Poloniae atque Russiae. Quum enim, hominum adspectum natu- rali formidine quam maxime horrens, simulac quempiam conspexerit, summa cum celeritate longissime aufogiat nec prius fuga desistat, quam duni in tutum se perve- nisse putet: in intimis tantum magnarum silvarum re- cessibus, quae solum paludosum habent, reperitur. Quid mirum igitur, quod animal in Germania, nusquam ho- minum occursu vacua, amplius uon invenitur! Ante non- nullos annos in nigri Eljstri regionibus saltuosis iis- 1) Caes. B. G. VI, 26. et 27. ») Plin. H. N. Vni, 16. 17. 3) Cf. Recherches sur les ossemens fossiles par M. le Bon G. Cu- vier. NoHvelle edition. Tome IV. Ci>ap. II. etc. 1883. ♦) Cf. ©d^ins gtaturgcfd^i^te unb Wbilbungcn bci: ©augcttjiere. 3ucicl^ 1824. aSb. I. p. 321-328. — 10 — demque palustrifous sub tumulis nec non in paludibua hujus animalis cornua reperta sunt ^), ita ut non dubiuni amplius sit, quin in hoc tractu illud degerit. Neque vero haec duo animalia unica sunt, quae, olim apud nos reperta, nunc vel pulsa essc yel exstincta videntur. Hujus generis adbuc alia sunt, ut Ganis Lynx. L. Q,uum denique. mores consuetudinesque hominum, qulbus saepissime coeli, sub quo degunt, natura indica- tur, consideramus: domicilia vestesque^), quibus ab ad- versis tempestatibus se tuerentur, ejus potius videntur fuisse generis, unde probabile fiat, aerem calidiorem quam frigidiorem fuisse. Tametsi igitur horribiles descriptlones, quas antiqui scrlptores de omnibus Germaniae rebus rcliquerunt, ido^ Dcis omnino argumentis careut, nibilominus iis plurlmi re- centiorum slne ulla fere dubitatlone fidem habuerunt. £x his Franco - Gallum Moreau de Jounes^), qui vel defensor veterum exstitit, eligamus, ejusqne sententiam examine- inus. Is enim propter immensas silvas, quibus illo tempore euperficies terrae operta fuerlt, vcroslmlle esse censet, medium frlgorls modum tunc In Germanla undeclm gradi- bus secundmn Celslum majorem fuisse, quamnunc. Argu- menta, qulbus adductus ita statuit, duabus narrationi- bus continentur. Caesar enlm tradidit, Belglcam Ner- viorum'^) natlonem vlnum ad se importari non permisis- 1) Cf. Dr. g. %. SBagner, Jfcgppten tn Seutfd^lanb , ober bie ger^ nianifd);f(aoif4)en 2fltcrtl)uma' an bcr fd)n)argcn Qi^tx, mit 6 ©teintafeln unb ciner 6i)arte. ^ivpi. 1833. p. 34. seq. 3) Cf. Caes. B. G. VI, 21.. 22. Mela de sit. orb. m, 3. Tac. G. c. 17. et 20. 3) Cf. M. A. Moreau de Jonncs Unterfudjungen iibcr bie SScrdnberuni .flcn, bie burd^ bfe JCugrottung bcr asdlber in bcm ff)vfifd^en 3uflanbe ber £dnber cntjlct),en. 2C. b. granj^ o. SB. SQSibenmann. aubingcn 1828. p. 67. seq. *) Caes. B. 6. U, 15. > ; -^ 11 — ae; unde ille auctor continuo concludlt, in Belgia et Gerinania ob nimiuui frigus Tinum progigni oon potuis- se. Altera narratio apud Tacitum occurrit, qui G. c. 5. Germaniam trugiferarum arborum impatientem dicit; id quod Franco-Gallus ille, ut equidem puto, latiori sensu intellexit. Ante omnia vero hoc baud immerito ei in vituperium dici censeo, eum silvarum ambitum majorem opinatum videri, neque id perpendisse, interdum silvis, quibus venti frigidi rctineantur, evulsis, coelum reglonis alicujus immitius quoque posse fieri. Sed, ut modum silvarum illius aetatls nimis elevare studeam , tamcn non deerat tunc causa, qua sola efficitur, ut apud nos, iicet Germaniae coeli temperatio uiinus sit mitis, quam aliarum terrarum, ut Angliae meridionalis^), ubi uvae {lon mitescant, vinum proveniat. Haec autem causa in continuatione est tempestatis fervidae per menses aesti- vos, quam, ut nunc, ita quoque jam Romanorum impe- rio frequentem fuisse, Tacltus*) et Mammertinus^) te- 1) Cf. 3.S* ®^o"»/ ©runbjiige eincr oUgcmeinen ^onjengeogtap^ie. SRit cinem 2Cttag. SSal 1823. p. 496. 3} Cf. Tac. Hist. IV, 26. Rhenas incognita iUi coelo siccitate, vix navium patiens; arti commeatns: dispositae per omnem ripam statio- nes, quae Germanos vado arcerent: eademque de causa minns fruguni, et plures qui consumerent. Apud imperitos prodigii loco accipiebatur ipsa aquariun penuria, tamquam nos amues quoque et vetera imperii mnnimenta desererent. Quod in pace, fors^ seu natura^ tunc fatutn et ira dei vocabatur. 3) CI. Mammertini panegyricus Maximiano Angnsto dictns. c. 7. Onando non cum summo metu nostro Bheni alveum minuit diu serena tempestas? Quando non cum securitate nostra illius diluvia creverunt? Licet Rhenus arescat, tenuique lapsu vix laeves calcnlos perspicuo vado pellat. — C 12. Neque solum ad perficiendas eas classes certa- tim homines laborabant, sed etiam ad excipiendas flumina repenta cre- verunt. Toto fere anno Imperator, quo tibi opns erat serenitate, nt navalia texentur, ut trabes caederentur, ut artificium animi vigerent, ne manus torpescerent, nuUus fere dies imbre foedatus est. Htems ipsa temperiem veris immitata est. Jam non septeutrioni nos pntavi- — 12 — stantur. Ita ctiain Ausonius, qui circa annum trecen- tesiuium septuagesimum Treveris vixit, Mosella sua ^), et Hundsrueckium densis silvis asperum et amocna Mosel- lae littora non graviori oratione expressit, quam hodie quilibet poeta praesentem eorum statum depingeret. Si hae regiones silvis excidendis ad vitium culturam ido- neae faciendae fuissent, multum sane spatio treccnto- rum annorum factum esse poterat. Neque vero arbi- tror, hac una re effectum esse, ut illis temporibus vites sererentur; nam coeli illarum regionum diversitas hodie quoque brevibus intervallis tam magna et conspicua est, ut quotannis ibi nucem matura poma ferre, et spatio, quod dimidia horae parte percurras, interposito,eandem ne beue provenire quidem conspicias; de qua re mihi ipse persua- dere potui. Sin vero ex hujus loci asperitatc totius terrae coelum judicare vellemus, vix ad octavum inde miiliarlum uil minus certe, quam generosissima vina exspectare- mus. Sed crediderim, vitis munera, ut Galliae, ita etiam Germaniae , diutius Romanorum eius naturac in- scitia, quam coeli aapcritate esse dencgata. Namque in Gallia complures regionum australium plantac, quae ab initio propter frigus non proventurae putabantur, si- mul ac earum colendarum periculum factum est, laete proveniebant ^). Deniquc quaeritur etiam, num Romani, quum vites iu aquilonares regiones transponerc cona- rentur, a principio idonca, h. e. praematura, geuera ad- hibuerint. Neque postremum praeterire possum, Stra- mus subjacere, sed quasi traoslatis sideribus, aut terris meridiani coeli clemeutiam sensimus. Quao oratio anno 292. p. Ch. n., ut videtur, Aujiustae Trevirorum habita est. — Cf. Eumeni panegyr. Coustantino Aii^usto dictum. I. c. 11. Ouamlibet ille (Rlieaus) aut arescat aestu, »ut rcsistat gelu, neutro hostis audebit uti vado. 1) Cf. Ausouii Moseliani. ab init. seq. 2) Cf. Ukert 1. c. p. 173. seq. — 13 — bonem *) narrasse, vinnm, in Tyrolis, antiquae Rliae- tiae, valllbus natum, acceptis Italiae vinis nibil ces- sisse. Jam altera etiam causa, quam auctor illc a brevis- simis Taciti ^) verbis repetiit, iis ipsis, quae in antiquis scriptoribus leguntur, impugnari refellique potest. Pri- uium ipsius Taciti locus G. c. 10. contra eum afiTeren- dus est. ^^Sortium, inquit, consuetudo simplex, Vir- gam frugiferae arbori decisam in surciUoa ampu- tant^ eostj^ue notis r/uibusdam discretos super candidam vestem temere ac fortuito spargufit^^. Neque enim ma- jores nostri sine magna vi et gravitate in actione ilia sacra maxime surculis frugiferae arboris usi videntur esse; nec cretlibile est, malos pirosque silvaticas eam habuisse dignitatem, ut religiosus iis quodammodo cul- tus obtingeret. Possunt quidem etiam quercus et fagi silvestres vel aliae hujus generis arbores fructiferae fuisse, sed hoc minus mihi probabile videtur. Radlofius 3) Taciti verba singulari modo explicare conatur. Animum enim attendere nos jubet ad multo- rum verborum, quae cum in composita sint, ut immuta- bilis, quo non modo id, quod nequeat mutari, verum etiam, quod maxime sit mutabile significetur, ambigui- tatem, et hunc usum etiam in vocabulo tmpatiens non posse non agnosci, censet, ad Senecam ^) provocans, qui prolatis verbis: ^^summum bonum visum cst animus impatiens ^'''' hoc monuit, ne Graecorum ana&Ha voca- bulo impatientia vertatur, quippe quod ambiguum esse *) Strabo IV, 6. S- 8. — Cf. Plin. H. N. XIV, 3. Ante eumRhae- ticis prior mensa erat, et uvis Veronensinm agro. 2) Cf.Tao. G. C.5. Terra.... saHs feraxj fragiferarum arborum im- patiens. 3) «nablof, Silbungggefd^ic^te bet GJn-manen. SSecl. 1825. p. 207. *) Epist. 9. — 14 — queat. Praeterea, ut Taciti fidem addubitarem, me PHnius cominovit , qui (H. N. XV, 30.) haec habet: „//* ripi* Rheni tertius ii» {cerasis) color e nigro ac rubenti viridique^ simili* maturescentibus semper^^» Ce- rasa igitur ad Rbenum gignebantur; nonne vero cerasi etiam in numerutn frugiferarum arborum adscribendae suntl Idem scriptor plurium adhuc pomorum in Belgia, nt cerasi Lusitaniae ^), mali Spadonicae^), et Platani^), ex Asia ad Morinos maxime aquilonares transportatae, mentionem fecit. Belgia autem a 8trabone paludosa'^) nec minus, quam Germania, silvis horrida tamque ne- bulosa depingitur, ut circiter meridiem tantum sol con- spici possit ^). Apud Melam ^) de septentrionaii Gallia haec leguntur: ^^Terra est frumenti praecipue et pa- buli ferax et amoena lucis immanibus; guicquid ex sa- tis frigoris impatiens est ager nec ubiij/ue alit^^, Quae cum ita sint, quomodo fieri potuerit, ut Germania non easdem ferret plantas, quas haec, natnra situque ei fere aequalis, terra! Itaque Galli istius Morcau de Jonnes sententias, ntpote quae conjecturis non satis stabilitis nitantur, rcpudiari debere arbitror. Superest adlmc locus Plinii (H. N. XVIII, 49.), ubi luculentissimum exhibetur testimoninm, unde claris- sime elucet, veteris Geruiauiae frigus haud quaquam tam vehemens , quam vulgo credatur , fuisse. Atque haud scio , an ullus apud veteres auctores reperiatur locus, quo accuratius, quantum hiemis illorum tempo- rum frigus spatiumquc fuerit, edoceamur. Ille ita se 1) Plin. H. N. XV, 30. 2) Ibid. XV, 15. 3) Ibid. Xn, 3. *) Strabo IV, 3. %. 4. ») Ibid. IV, 5. g. 2. «) De sit. orb. III, 2. — 15 — liabct: y^Neo recens mbtrahemit$ exemplum in Trcve- rico agro^ tertio ante hunc anmwi compertum. Nam cum praegelida hieme captae estent segetes , resevc' runt ^ resarrientes campos mense Martio j uberrimM messes haSuerunt^^. Plinius hic .quidein narr^t, ante- gressa praegelida hieme segetes gelu periisse et mense Martio denuo seuientem esse factam. Num Tero, qu^e- 80, mira hac in re frigoris Vis cognoscitur? Profecto non. Etenira neque segetes gelu corruptae inauditae sunt, neque sementis serius fiebat, quam hodie etiam ia plurimis .Germaniae fieri solet regionibus. Compluribus contra annls et quibusdam in locis sationis tempus multo serius initium capit. Itaque hoc clarum , est argumen- tum , tunc non solum anni tempora et rustica negotia eodem tempore incepisse , quo nunc ^ Terum eandem etiam temperiem coeli fuisse^ qua nunc gaudeamus. Illo loco nobis data etiam est copia, de iis judicandi, quae Tacitus 1) et Seneca ^) de aestatum veteris Germaniae, si eas cum nostris comparamus, brevitate eflpati sunt. Ego arbitror, eas constantes mansisse, nullum qiUdem cujusquam scriptoris locum cognovi , qui huic opiuioni plane repugnet. Quid enim tum de Taciti verbis „«a-. tis ferax^^^) statuas? Quomodo fertilitatem, quam ipsi Roniani statuerint, animo tibi effingas^ si hiemes frigore et aestates humore tam horridas cogitaveris, ut tempe- stas fere simul et hiemis anni millesimi octingentesimi duodecimi et aestatis anni ejusdem saeculi decimi sexti fuerit. Alia enim ex singularibus veterum scriptorum sententiis conditio antiquae Germaniae profecto uon ap- 1) Ann. II, 5. Juvari Germanos brevi aestate et praematora liie- me. Germ. 22. Ut apud quos hiems plnrimnm occupat. *) De prov. div. 4. Perpetua illos hiems, — 3) 6. c. 5. — 16 — paret. At enimvero singiila intempestivi frigoris ex^n- pla etiam nostro aevo evenerunt. Nonne in Thuringia vel praeteriti anni decimus tertius Majus, et fortasse etiam undetricesimus, quo quidem vel calida vallis Sa- lana pruina albicabat, glaciem viderunt? Et prima de- nuo ejusdem anni glacies jam vicesimo primo Septem- bri exstitit. Sed ne multus sim insignibus exemplis cu- juslibet tempestatum generis per omnia saecula percen- sendis lectorem ad scripta, in annotatione allatai), de- lego, quibus, si legere voluerit, fore speramus, ut ei persuadeatur , naturam in aeris vi aifectione , inde a Romanorum aetate eandem semper mansisse. Multi viri docti acerbum antiquis temporibus Ger- maniae frigus comprobare voluerunt magnis ejus, gclu firinissime coactis, fluminibus, ita ut non modo toti exer- citus cum impedimentis ea trajicerent, sed pugnae in iis committerentur. At amnes, gelu ita clausi, nunc etiam non inauditi sunt, et Galli quoque super glaciem in Bataviam transierunt. Omnino autein, pulvere pyrio tormentisque igniferis inventis, inutile facinus csset, si quis in aquis, gelu duratis, praelium conferre auderet. Postremo docti Pfaffii de tota hac re sentcntiam adjiciam (1. c. sect. II. p. 130.): „©tnb bic SBBinter im *) (5. •!&. ^ f a f f, Uekr ben t^et^en ©ommer tton 1811, nebjl cintgen SSCi mecfungcn uber fruf)ere i)etpe ©ommer. ^tel 1812. 2)erfclbe. Ueber bie fru()ern ftrengen SSinter unb uber bie ftrcngen SSSinter beg 18ten 3at)r{)uns bertg hi^ jum SBintcr »on 1776, 33er ©cfd^id^tc bcr ftrengen SDBintcr erfle 2(btf;cirung. ^iet 1809. 3tt>eite TCbtbeitung ibid. 1810. 3Cnton ^ilgrim/ Unterfuc^ungcn uber bag 80Ba{)rf4ieinli(i^c berSDSctters funbc. SBicn 1788. Essai chronologiqne sur les liivers les plns rigonreux depuis Pan 396 avant I. C. jasqu'ea 1830, suivi de quelques recherches sur les effets les plus ,siagaliers de la fondre depuis 1796 jusqu'ea 1881, 1q tout precede d'ua precis Inmineux sur Thiver coiisidere sous les rap- ports astronomiques et meteorologiqaes. Par G. P. Paris, Rainouard. — 17 — Sauf ber Sett m dmopa aOmd^Hg firen^er getoorbetT; unb la^t ftc^ barauS auf etne aHmdt^l^e 2Cbfu^(ung ber @rte fc^ltef en^ woburc^ enbltc^ bem Unorganlfd^^en baS Uebergewidl^t uber bad Drganifc^e t>erfc^afft, biefcS t)on jenem gdnjlid^ tjerfc^lungen wurbe? SGBcnn wir auf bic, freilic^ nur untoonjldnbigen, S^ladijric^tcn tton frut)ern ftrengen SBintern SJudEftd^t ne^mcn, fo f)at bie ^em^cratur be6 europdifc^en SontincntS ef)er jus alS abgenommen. 3)icfe ^Kilberung be§ (Slimae ift eine SBirfung ber fortgefd^rittncn Sultur, unb i)at begreiflidf) ^xt ©rdnscn, 3u weit getrieben, fann fte fclbfl wieber burc^ 2Cu§^aucn »on SBaU bungcn, ml^t falte Slorbs unb Slorbollwinbe ah\)aitm u. f. w., 8Seran(affung ju einer entgegcngefefeten, aenigjlen^ localenSSer» dnberung werben.'' llli viro plane adstipulatas repeto, temperationem coeli, quae silvis paludibusque deininutis effecta sit, ex uiea opinione in universa Germania non sumendam es- se, in singulis vero quibusdam locis statui posse. Qui reliquas causas, in soli coelique ratione positas, quae ad frigus efficiendum valent, perpendit, et cum silva- rum paludumque vi, quantacunque cogitatur, comparat, is intelliget, banc in summa causarum non posse tan- tum habere momentum, quantum ei a multis tribuatnr. Neque etiam has causas novimus omnes, neque notarum totam vim, ut certissime explicare queamus, qua re qui- busdam temporibus unum alterumve tempestatis genus diutius constantiusque locum obtineat. lis aetatibus, ubi verbi causa gelidae hiemes frequentissimae erant, ut inde ab anno 1740 usque ad annum 1776, multi in Germa- niahomines, licet jam multa saecula a paludum silvarum- que temporibus laudatis praeteriissent, terram frigescere coepisse opinati sunt. Sed plures subinde continuae ae- statcs perfervidae et molles hiemes, reliquis silvis atque 2 — ^ ~ pnIiKfibus intnkne snblati»^ opiniioneui iilam fatelini didpn^ lerunt. f 6. DE HUMOBE PHlORUM TEMPORUM. In opinione pcfutanda eorUm^qui iterein, fei^rae circum- fusuni, Romanorum tempestatibus pluvium humidumque fuisse existimai^unt, de senfeiitia,- quamv^teres scriptores d)e Gerinania atque silvai^um paludumqUe affectione iid praeiverant, idem potest judicari. Non- tantum plurimae causae , quibus ista aeris indoles efiicitur, integrae manse- runt, sed etiam utraqub illa raro amota, pl^i^uiri^Ue solutti diminuta est. Historia ctiam hujus rei in omrttbus sliecn' lis diversissimos status narrat. Jam enim Taeitus ipse Germani^ac pnrteni, intei* occasum et septenttiones si- tani^,' humidam dicit eique yentosam Geifnvanine austra-' lem partcm opponit, quo generc utrnmquc hodie quoque e«se scimus. Neque minus siccitatum, quae Romano- mm fuisse tempore truduntur, cxcmplis p. 11 sq. lau- datrs, vcra rcrum conditio cognoscitiir. Et Sencca quo- qUe flumina eodcm modo, quo etiainnum qiiotannis ficri solet^ aucta esse ct dccrevisse narrat. ^^Jkq^d korum mowtmm {^Aljmtm^ Tkracicte et Cawcmi^ inquit i^Nat. ^aest. IV ^ f.) Jinmina vere et prima &egtate inta- megtunt,- deindc tdbcrni* minora mnt. Qluippe ^entia temporibus imbres nivem diltiimtz relitpdas ejus primves calor dissipat. Nec R-henus, nec Rkodanns^ nec Ister^ nec Caystrus snhjacent malo^ aestate proveniwnt.^^ At- que paUlum supra haec leguntur: ^^Relitjiio vero aestatis mimtH;nY {\Ister), et ad kiberitam magnitiidinem redit, atque ex ea dimittitur^^ . Neque vero intuirtuissc ma^ii^ fluvios , quam niinc, inajore igitur g^Iu' humovi^ oopiam non esse auctam, ex opleribus, quaeRomuiit — l^ — iir fluminfbnff eit8trii!xerunt,> co^oscrpote^. Antviffti enini pbntes ad eahdein aquaruui altitudinem, qnae hodfeme- din nnids cujils(}ue fluvii esse solet, accbmn^odati sunt^ et haiitt quatfuam ampliores, qiiam ustis reqttirit. Eri- dehtei* boc ponte Trevirensi, ex doctoruhi architecto- rnm sentcntia ante Romanorum adventnm exstrncto,- de- ciaratur. Ih quo condehdo alveus-MosellaeqcHnquai^inta quinqne pedibus coarctatus, eamqne ob cairsam pilarnm ftind^unentnm longe alttssime positum e8t');^nde patel^ copiam aquae non majorem fuis^e, quam nunc- Attit^ men faic pons adverso inde orto a^arum ap|f>tilsui, qiil ih Alosella et freqnentissimus et citatissimnsr est,' ex duobus annorum millibus resistit. Neqne igitur existi- mainus, majores nostros crebrius humoribus annuis, ne- bulls et fiimorum genere, quod dicunt Hohraitch, vexa- tos fuisse, nisi forte in singulis regionibus, quae palu- dibns atque silvis scaterent, ubi nunc, his sublatis, hu- mor iu universum minus crassior slt. Quod nobis vero Gcrmahia minus frigida^ aspera, humidaftnstiSipid aspettu apparet, quam Roinahiis, bbc ndn tdntum in consuetudi- ne , sed etiam in aucto terrae vitaeque cultu positnm est, ita, quod et solum m%is' excultum plus cepit amoe- nitatis et in vita multa reperiuntur instituta atque prae- sidia, quibus coeli molestiae facilius evitari tolerarique pbRiBiJnt.' Qilftc ^fevatib' eti^iih jtthi riptfd Rbht«(nb^, ^va^Sk^- qnain phulo mimts, Ibcnhi videfhiT babuis8fil, qhuhi O^-' i) Cf.titrttfnott^/ ^.#'; »"e1^M&6n^ »tt2ffterf^nfetf tl» SJrift. S&fe'l1=?^ Tom. I. p. 15.: jDof btc ^feilci: gut gcbout fctn niuffcn, bcttjctft tV I)o^cg 2CItfr tt)o{)rfd^etnlt(^ »on ntei)r olg 2000 Sa^^rcn, obgleid^ bie sRegctn bet .^brdfiatiE bei bicfem S5rii(Jcnbott cianj oufer 2fd)t g^loffen ttjofbcn finb: bcnn bie Stors raolbrcite bcr SRofel in bicfer ©egenb i)l burd^ bcnfclbcn bebeutenb cincfrs frfirdnft worben. SDie 9lorntarbrcite bcg gtnffc^ bctvfigt 490^ gU|5' ble Cange bcr fdmmtlid^cn a5rutfen6tfnungcn ober nur 435 gufj raitt)t'n"finbrt ein<®n-- ((^rinlung berfelben unter ber SnicEe t)on 55 S«§ flatt, etc. 2 • — 20 — inani Sentii Saturnini imperio pacati et moribus con- suetudinibusque Romanorum assuescere viderentur, id quod compluribus locis , quos Ludenius ^) et Ledebu- rius ^) notaverunt , declaratur. „ Cum nempe Seniim Saturmmis legatu» in Germania esset, vir multiplex virtutibus^ navus^ agilis^ providus militarium,gue ojyi- ciortim patiens ac peritus pariter^' ^) etc. Porro : ^^inte- rioribus in locis hiberna Homani milites /labebant^ ur- bes condebanty mores eorum jam barba/ri accipiebant^ in forum conveniebant^ congressusque cum iis pacatos habebattt^^ ^) — „. Sebebut: Sanb unb SSolE bev aSructerer. JBcrU i827, p. 192 in adoot. 3) VeUej. Paterc. 11. c. 105. ^Flor. IV, 12. ^ Dio Cass. lib. 56. o. 17. — 21 — deerat, eas vel bcstias utiles cogndscendi, qnas majoresi uoslri doinuerant, vel plantas, quas in agris suis profe- rebant. Nam ex parte Germaniae transrhenanae duas provincias, Germaniam superiorem et inferiorem, fece- rant; cis Rhenum, in regione ad Africum sita, terrae tractum, qui longe introrsus pertinebat, et agri decu- mates i) appellabantur, possederunt; et regiones cauro subjectas per expeditiones satis accurate cognitas ha- buerunt. Attamen nemo scriptorum, usque ad nostram aetatem servatorum, subtiliorem nobis illarum regionum descriptionem reliquit, e qua ea, quae illae peperint, co- gnosci queant. Dumtaxat nominum gentium, locorum at- que mansionum conscriptio nobis Claudii Ptolemaei se- cnndi libri capite undecimo et Itincrariis^) asservata est, cujus quidem nullus in hac nostra causa usus esse potest. Itaetiani breviter tantum indicatum nobis est commercii iter, quod Carnunto^) ad oram septentrionalem ducebat; sed inter fructus, qui in eo in Romanas provincias im- portabantur , nonnisi clectrum appellabatur. Reliqui de Romanorum cum Germanis commercio nuncii parci qui- dem suut , sed utilissimi tamen , quippe quibus , hanc iliamve rem exstitisse vel in usu fuisse, significetur. §. T. DE EQUIS. y^Q.um etiam jumenUs^ quihus muxime Gallia de- lectatur^ quaeque impemo parant pretio, Germuni im- portatitiis non utuntur : sed (pmc mnt aptid eos nata^ prava atipie defm^mda , haec quotidiana exercitationey 1) Cf. de hao re SBir^elm ©ermanicn etc. p. 290-317. *J Oiiae vid. apnd Bar(hium. Vol. II. p. 487 — 604. 3) Cf. Plin. H. N. XXXYH, 11. ♦) Cf. BariU. Vol. II. p. 283—297. — f« — Ita uterque scriptor equos inajoruin nostrorinn con- sentiens describit. Postea Vegetius Thuringicis et Bur- gundicis equis laudein impertiit his verbis: ^^Torinso* deinde et Burgundiones injuriae tolerante»^*', (Ve^. uiu- lomed. VI, 6.) Vix haec descriptio arguinentis confu- tari poterit. Etsi enim res pecuaria praecipuum erat veterum Geruianoruin negotium , existiinari tamen ue- quit, rein equariam tantum jain consecutam esse dili- gentiae atque artifici.i, quantum opus sit ad corpus ho-^ rum animalium sola hominum cura ct arte multo inagis excolendum excultumque conseryanduni^ quam id in fe- ritate iis naturae beneficio obvenire queat. Utilitas enim inagis , quain pulchritudo spectabatur. Aestate equis ipsis pastus anquirendi cura in inagnis pascuis , ,quae quidem raro (quum non colerentur^)) opima orant, relicta fiierit, et adversus hieinis frigus tenue iis in stabulis, leviter constructis^), praesidium aflFerebatur. Tanto au- tein pulchrior equi est forma, quo major diligentia in eum colendum confertur. Itaque satis inultae gravesque pro- fecto sunt rationes ad fidpm antiquis scriptioribus ha- bendain. Equorum genus videtur fuisse, Polouicis at- que Russicis istis, qui etiamnum in feritate quadam vi- yunt, haud dissiinile. Nai/ique PUuius^): ^^ Septeutrio^ inquit, Jert greges equprum ferorum ^ aicut asinorum Asia et Africa. Prfietereu alcen etci^. ^epteoinoue hjDc jipc9, <]pi.um jPlii^ius praeter jb^uos a}c«n, quam €lae- 1) Cf. Tac. G. c. 26. «) Caes. B. G. VI, 88. 3) H. N. WU, 16. — t$ — sjue^) .^ii^qw} ia C»ieEro9nia reperiri «liKeiat, i»f p«tt^j for« fyasae Gttrtasmi» sigiHficatjur. ^«nnuUos ^hin<; addos in iHiltu Muiakurgejisi atHiuc Dutrie4)antur equi feri, ,qui ex Merremi ^) senteiitia ab autiquis iilis qriuiuU «ertto vi- dentur, neque PolAuicis dissiiuiLes sunt Paryitas equo- ruiu uiajoruffl uoatrorujj) levi eti^m equitum larmatura^), cujus pondus Jlloi^um .viribus haud dubie eonyenienfi ercisque sacnfioiorum , ut aipud Schliebeu^) «4 nigru» E^jstrum, .apud Landshutium 'i^), et aliis locis, r^eriuptur, paryuin jgenus indicatur. De- ulque iDon possum noo haanc ob causam couuneiuorare parvas autiquissimae aetatis soleas ferreas, quae /creUro in longinquis locis depre^enduutur et plerumque a Sue« cis beHo tricennali relictae pjotantur. iQuam o|»injM)nem SichiUritUus ille , Yariscae societati ad antiquitatis stu- dium inita/e praefeotus, subtiliter refutavit, eouMiueiitatlone in consessu ejns socioruni praelecta, noindnm vero typis expressa. ^igna solearum i^rearuw, <|uae ethniei sint tcmporis, haec esse dicit: parvitiiitefn et pro t/ota Jprma tenuitatem^ magnam fefrugifiem , defiectum Julcri antlei, po^tiea Julcra hrevia wpra /taec extremas soleae partes sttrsifim continufitas patilum , atgue eminent,cs partes ad un- gtilat^ applicitas ; itemforamina clmjorn/tm mt^gis ad medium ferrum infiiaa. 1) B. O. VI; 27. >) B. Merrem Dissertatto de antinalibus Scythlcts apud Pliuium. Goetting. 1781. 3) Cf. Tac. G. c. 18. *) Cf. 2Ce9Vptcn '\\\ Siutfiijranb etc. y. Xin. 5) Cf. aScounmii^l, bi* altttutfd^tn ^xbbvc tm^geltwg. ea»b3^ut, — 24 — Opinionem eornm antem, qni soleas illas ferreas Suecornm fuisse putent, refragari etiam loca ceasuit, ubi repertae sint, sive longinqua pascua, sive recessus, quos ab omni itinere remotos, eques vix adierit, multo minns belio, sive ruinae veterrimorum aedificiorum, sive denique ve- terum Germanorum tumuli sint et praeter eos alia quo- que receptacula, multis pedibus subter tcrrae superficie abscondita. NonnuUae etiam ejusmodi soleao ferreae, quae quidem Suecicae habentnr, sed veterum Germa- norum certe sunt, Jenae in rerum artis veterinariae no- tabilium tbesauro ostenduntur; hae carent quoque ful- cris anticis, habent postica parva, et extremas falcati ferri partes subter posticam ungulae partem paulum pro- minentes atque ad eam repandas; eaedem etiam tantum- modo sex foramina continent ad infigendos totidem cla- Tos, quorum ad majores soleas ferreas firme affigendas, octo opus sunt ; et earum magnitudo atque rubigo ea- deui omnino est, quam eae habent, quas Schmidius de- scripsit. Et illustris Renner, Jenensis, in schola vete- rinaria meus quondam praeceptor, ipsos illos terminos, transversnm digitum supra fulcra prominentes , signa antiquitatis earum esse contendit. Idemque me docuit hanc ungulae equinae soleas affigendi rationem ex Hispa- nia, ubi inde ab antiquissimis temporibus usitata fue- rit , recentissima demum aetate per Franco-Gallicam esse suhlatam; eamque secundum ipsius sententiam ex Gothorum teniporibus adhuc residuam fuisse, hos enim illum septentrionalium gentium morcm in Hispuuiam trans- tulisse. Apud Beckmannum etiam aliquo loco ^), vetu- 1) Cf. 3. (S. Sertmonn, l)iflot. SSefd^wbung bet 6f)ur» unb SKac! aScajibenburg. Tom, H. p. 401. „25fe J&ufeifen mit ben nic^t unterwartg, fon- bern in bie .^6t>e getjenben ©toUen , becgfeic^cn in flcbad^tem S^urm ju iCcaibfee, unb bei gi\beRwaCbe in einem bem ^eccn fDta\. d. 2Ccnim iu* — 25 — statis soleBrmn iUaniiiv ferrearuin tesfiinwiiuin legitnr. Antiquissiina autem solea terrea, cujns aetatem certis- sime indicare possninus, in tumulo Cliilderici L, anne 481. mortui, reperta est^). Quando autein in Germania magnnin illnd equorum genus, quod d^Alton^) nostra teinpestate ei propriiim esse dicit, Ternaculnm eTaserit, et utrum arte ibi ef- fectnm, an e terris exteris importatum sit, hoc difficil- Hmnin est dijudicare. Fortasse eorum numerus iiicre- bruit illo tempore, quum ferrei t^avesque thoraces iii consnetudinem veniebant. Etiamsi vero eqni majornm nostrorum parvi fuerunt, Romani tamen non potuerunt non flrmitatem eorum et habilitatem agnoscere^). Exem- pla enim veteres Germani ediderunt, quibus elncet, eos in suum emolumentum adversus iiumerosuin Romanornm eqnitatuin illis uti scivissc^). Tencteros impriuiis e^ue- »tris displinae arte praecellere, et in ChRucis pfttrimttm virorum equorumque esse Tacitus tradit ^). Notissimnm est etiam, equuin frenatum a sponsa in nuptiis celebran- dis viro dono esse datuin^), juvenesque equites eundem accepisse a principe, in cujus comitatu essent'). flfinbtgen JBurgwoU, auc^ bct bem gtSft. ©panrif^m ©tibtrfim ©rrifenberg gefunben worbm/ n>erbrn fiir etn ^ferbeseug bcr SBmbm ge^atten: wtewo^ Xmfiel au(i^ cin Jpufeifcn I. SSb. §. 5. p. 164. aufi cinem @rab anftit)rt, fo tm 2Cmt ^kl gefunben tvorben, ml^ti xot>%{ nid^t t;on ber SBmbm/ fonbcm ittern 3ett f(j^etnt I)er ju fepn." 1) Cf. Joh. Jac. ChifBetias: Anastasis Childerici I. Francoriun re- gis, sive the.saurus sepiilchralis Tornaci Nerviorum efTossus, et coiu- mentario illustratus. Autwerp. 1665. p. 224. ' ») Cf. @b. b'2flton Staturgefd^td^te bes yferbe* unb feiner t)erf(i^iebn«n Stocm. S33eim. 1810. Tora. I. p. 47. 3) Cf. Caes. B. G. I. 6. c. 2. Tao. G. c «. *) Vid. Caes. B. G. 1. 4. c. 13. *) G. c 82. et 35. «) Ibid. c. J«. f) Ibid. c. 14. ' V- < - — 2d — l^ qqvl aUil , qui tiiunitu suo deormii ToluntateQi praeciiiere ptitabuHiur , nullo opere inortali contacti, (i^^blice iieu^o^ibiis ue luc^s alebantur i). Ojjdnioo 4iU»i eqni apucl inultas gentes ex oui^i teuipore sing-ul^eip te^iuis^e v^dentur dij^u^tateni ?), J. 8. DE PECORJB BU3UL0. TacituB de veteris Gerinaniae pecore haec habet: (Tcrra) ,yPec»rMn Jbecunda , »ed plernmffue improcera. Ne armentis qindem auus honor aut gloria fronti*. nu- mero gemdent: eague solae et grati*9imae ppes sunt.'^ (O. c. 5.) Alio ioco 3) «mniuin GerinanoruDi arinenta et noiniuatiui Frigoruin modica A\c^. Plinius ^) Alpinaruin yaccaruin his verbis inentionem facit: ,jP/urimum, in- quit, iacti» Alpinis^ quiJnts minimum corporis, pluri- mum labofis , etc.^^ Quo cuui nuntio locus Columel- lae ^) videtur convenire t ^^Melius etiam in hos ust*s AlUnae vaccae parantur^ quas ejus regionis incolae Ce~ ua$ appeUant. eae sunt kumilis staturae, lactis abundan- tes etc.^^ i)e Lectione Altin/ie inteipretes non consen- tiunt, plures Alpinae praeferunt; Harduinus in editione Plinii banc ita defendit: „iScr loco Plinii^ inquit, Colu- mellam castigabis, apud quem perperam Alttnae dicun- tur. Nam si ab Altina^ ItcUiae oppido^ de quo Pli- nius ITI^ 3^. nomen hae haberent, non Altinae^ sed Altinates dicerentur, uti nominum ratio postulati et 1) ^. J^. c. 10. 2) Multa iasigaia eTempla bujy^ morfs ,v\de ia Ericb. VibArgii @ammlung Don ^fbi^anblungen fuc S^^.iec&r^t unb )DeEonomw. 4ted SBbd^en. 2f. b. Sanifd^. eopcn^og. 1805. 3) Ann. IV, 73. *) H. N. vni, ?0. ») L. VI, »4. -^ ?7 - i^M Cidumellff^ ifui Ulk. Vff^ 2. 4^ltifiate» {ifvM rom- menidfft^^, jS.eU ^nte ,^rduipuni .e^deiii co^'ec^ura ii. j(, emendavit Btochart. flie^o.z. I. %. 89. Pluritiu receuT tiores scriptQres in vocabulo Ceva postriun Kukx^]^-. rire aibi viUentur. :•' • Miruin est sane, quod duae eae regiones, qoarum unaquaeque waxima pecora unius ulteriusve duorum Ht loruin generum, quae primaria sunt atqiie vel in moiiti> bus vel in humilibus locis pascuntur, progigiiit, tum parva dumtaxat pecora generasse traduntur. Cer-to au.' tem contagio externae naturae ad corpora colenda non minoris tunc fuit momcnti, quam nunc, atque Imic et>iam inter pecus Helveticum et Frisium discrimen coustituit, quod ex soli utriusque terrae diversitate na^citur ^). Bte- niin differentia illa adeo sibi constaus est atque cuui se- dis nutritusquc illoriim animalium coiijuncta, ut |HiUi, qui his rebus commutatis procreati sint, jam a {lareutibus paululum recedant. Quod cum veteres Homani jam beue cognitum haberrat, identidem dissuadeut, ne animalia ex montosis regionibus in planas , vel ex bis in illas tranferantur ^). Itaque hoc mihi persnadere nequeo, fe- races Frtsonum saltus pinguesque Alpium lierbas mind;^ rem tunc vim ad pecus haboisse, quain nostra aetate.- Tacitus ipse vocabulo plerumque ^) addito videtiir di* cere , magna etiam armenta in Germania reperiri ; et revera in aris illis, quae a gentilibus sacris faciendis dicatae erant, ossa bubula, quae raagnum genus pro- dunt, inventa sunt^). i) Cf. Si,. (S^.^.^turni/ ^nbeutjuascn bci- wtd^tilQlten Siacenjei^Kn bet bcn »erfi^tebncn ^augtt)icrcn. Sfno/ 1812. ■ . . . >) Col. VII, 2, 18. < . 3) Tac. G. c. 6. *) Cf. 2lc9Wten .«jfcc. p. XIII. . -. ' — 28 — Aliam adhnc rem , bubuli pecoris antiffuae Ger- maiiiae propriam , Tacitus ctiam coiiimemoraYit his verhis : f^ne armentis qutdem suuh hmior mtt gloria frontis^^. Qnae nuiii ita intclliji^enda sint , nt cornna prorsus defuisse , an ita , ut inaguitudine haud ex- celliiisse , existimeinus , difficillima est quaestio. Scri- ptores r. r. quidein laudant cornua procera ^), ainpla, robusta nigrautiaque 2). Duae re^ionesltaliae, Latiuin^) et Tuscia*), genus procreant cornip;eroruin , quae, et masculina et feminea, praedita cornibus sunt, qnue lon- gitiidine pedes priores snperent. Sed pro hujus orna- menti largitate natiira in alia parte mirain admisit te- nuitatem, quod mas perparvum scrotum et femina tam exigua parcique lactis ubera habet, ut pulli ab ea non satis nutriri possint, sed aliis adhuc alimentis sustentari debeant. Qua re id videtur firmari, quod nonnulli con- tenderunt, quo longiora cornua sint, tanto ininus semi- nis lactisque gigni, et horuin copiain eo majorem repe- riri , quanto illa breviora sint. Cuin vero apud nos ex- sectis tantum bubus cornua in insignem longitudinem adolescant, putaverim, castrationem majorihus nostris ignotam aut certe inusitatam fuisse, eanique ob causam boum cornua magnitudine non ita eminuisse, ut ^,glorta frontis''' dici possent. Quamquain in aris ruderibus ob- rutis etiam cornua bnbula^) inveniuntiir, certiim tamen nihil dici potest, nisi ea victimaruin fuisse, quas gentiles ibi iminolasscnt. Sed etiamnum in Germania pecus bubu- lum cornibus non praeditum passim reperitur,ut in pracdiis ») Cf. Col. VI, 1. 3. 2) Cf. Varr. de r. r. I, SO, 1. et 11. 5. 7. et 8. Pallad. IV. 11, 3. 3) Cf. SEeutfd^lanbS S«inb»iet)raccn nac^ ber 9latur bargejlellt t)on 6. 0. aBittc. SSerlin 1818. sub voce Stomanifc^e JRacc. *) SSricfe ub. ^talicn. 21". b. ^ranii. beS i^rn. gr. Sullin @^ateau; Dicur ron Jp. ^irjel. Seipj. I82I. Sfjl. I. p. 121. *) Cf. 2(c99pten in Seutfdjtanb etc. p. 48. et M. — 29 ~ Trebrac inferloris et Porsteiiiiorpii apud Jenam, quoruin quideui incoiae uesciunt, ex quo tempore illnd ibi ttlatur. Ideni in Lusatia^) etiam invenitur, sicutl in Anglia et Sco- tin, quo ex Tunete 2) translatum est. Et Strabo^) idcra in littoribus Borystbenis et paludis Maeoticae faabitasse pro- dit. At vero in Aegypto*) est, cujus cornua magnitudine au- res non superant. Ccterum majores nostri pecore utcban- tur pecuniae loco eoque Tectigalia^) et poenas soIveu> das^) pendebant. §.9. DE OVIBUS ATQUE CAPRIS. Nemo Ycterum scriptorum iilius aetatis, de qua hie quaestio est, oves npminatim appellavit. Sed coujtcere licet, vocabulum pecora ?) crebro eas simul complecti. Lnus locus, sed dubiae admodum auctoritatis , apud Varronem^) exstat, ubi ovium ita mentio fit: ,y£^mm nuHC in multis locis genera pecudum ferarvm smit ali- quot^ ut in Phrygia ex ovihus*"^. Schneiderus de eo haec annotavit: — ,,«^ ovibu», ut in Phrygia. J. B. R. B. nam in Phrisia multae dicuntur esse ovium fe- rarum. Crescentius Basil. et anti*pm m^a^''. Si cum hac conjectura nuntium Strabonis ^) comparamus, Bel- gas magnas ovium, crassa sed prolixa lana praedita- rum, greges possedisse , illa verba haud scio an ad 1) Cf. 2(nton ©cfc^. ber tcutfd). ganbwirtljfd^aft, Tom. I. p. 17. 2) Cf. 0. aSJitte sub voce: Un3ef)6cnte Slate, 3) Rer. geogr. VIII, 3, §. 18. *) Cf. 2Cneffott 2tbbitbungen ber 9iinb»ief)s unb anbrer Jpaugt^ierraccn auf ben ^vitiatgutern beg .R6ni9g 0. aSBurtem&erg, ©tuttgart 1832. 5te ftief. «) Tac. G. c. 15. et 25. 6) Ibid. c. 13. 7) Ibid. c. 12. et 85. 8) De r. r. II, 1,5. ») Rer. geogr. IV, 4. §. 3. — 80 — oves, quae tn fketis Ffisiae tractibns paslcuntirr, c^ Marschg^haqfi appelhmtnr, referri queant. Neque vero (hil)iiiin cst, qiiin (icnnrttii' ovem norint rtt()ue lisurpave- rint. Nam quum* assidue cmn Bel^is<) bellum gererent,- et pecoris cupidissimi ^) essent, certe utilem ovem non repiulirtverint. Eorum vestium quoque descriptio apud Tacitum et Melam prodit, eos pannos ex lana confe- eisse. Ille^): ^jTegumeny inquit, omnibua sagum — •' Nec alius feminU ^ guam viri» fbabitu» ^- nin guod fefni- nae aaepiug linei* amictibug velantur^^, Alter *) haec dicit: „ Viri tagi* velantur aut libria arborum^^. Pri- inam ct defihitam ovium Germanorum mentionem, quod ego sciam, habet Flav. Vopiscus •'^) scripto Sut) in Pro- bum , ubi tradit, in tributo , quod Germanis sub iil'- cendti cominiurttione iinperatum fiterit, etiam vaccas e^ Oves fuisse. E^enique id addiinus, tumulos SchliebeUBes etiam ossa ovilla recondita faabuisse^)^ Caprae nemo scriptorum, nec apnd Gcrinanos ncquc apud alium septentrionalcm populum, mcntlonem facit; et quuin regio austsralis cjus patria sit'), scrius demum per comincrcium ad n-os apportata csse csistimatur. At coin- memoratur jam in legibus barbarorum v. c. lege Sal. tit. V. Nihilominus Antonius eam a majorihus nostris jain vetustissiinis tcmporibus ad feturain ulitam csse con- tendit s). 1) Caes. B, G. I, 1. ») Ibid. VI, 35. 3) G. c. 17. 4) Mcla ile sit. orb. in, 3. 8) Cf. Hist. rei Aiignst. edit. Boxhorn. Tom. ITli p. 694. «) Cf. 3(c9vptm in Scutfd^tanb. p. Xin. 7) Cf. Stn!, btc Uvreclt u. b. mvttium. 2 S5bc. SBcvl. 1821 — 22. Tom. I. p. 191. 8) 2(nton ©ef^. b. teutfc^. £anbn)irtf)f(^aft. Par.s l. p. 11. — « — DE SUBUS. De apris Tacitiis ha^io ineinbriac prodidit: ^^mtUrem tfetim venerantur {Aestyt); insigne mperstitinnis^for- mas apromm gestant *).*' Apri igitur fiieruiit. JVequiei viero certe' inde sequihir', sues etiam affuissc ^). Vc- fuintam^n quuUi fihitima Belgia *) magno earum greges fiabefet, qudd' de ovibUs ceilsuefim, id*dni cjfderc etiani in sues crediderim, notas majoribus nostris fuis^e. Snes iii Illyricd quibnsdam locis solidas habebaiit' iiogulas *). f ii. DE ASINIS. Quemadmodum capftf, it^ etiam asinus terrarum australium proprius est; etStrabo*) frigdfis regionum ad Pontum Euxiiium id argumentum aifcrt, quod ibi non sint asini. Plinius^) etiam onagrornm Asiac et Africae gre- gibus, turbas equorum silvestriuin Septcntrionis opponit. In Germania autcm asinos exstitissc, nihil traditum est. DE CANIBUS ET FELIBUS. Plinius') dc canibus apud Cimbricam Germanofum natiotiem hacc mcmoriac prodidit, quae quidem una et 1) Tac. G. c. 45. 2) Cf. 8inn. c. p. 198. 3) Strabo IV, 4. g. 3. . *) Plin. H. N. XI, 100. «) Rer. geog. VII, 3. S- 18- «) H. N. VIII, 16. ^ Ibid, VIII, 61. , .. , — 32 — certa narratio est, quue cle iis nobis exstat: ^^Cane»^ inquit , defenderunt ^ Cimbrt* caetis domus eorum piau- stris impotita»^^. Raillofius Sy^inbroruui cancs veDati> cos Rouiae famosos fuisse dicit, nou addito quidem aut foufe, unde haec hauserit, aut tempore, quo hoc ibi il- lis evenerit. At nescio an temerarium prope sit, negare velle, veteres Germanos, populum venatorem, caues ha- buisse, praesertim quum et in cunctis reliquis gentibus yivereut ^), et apud confines Gallos saepius commemo* rentur *). Quum felium loco Graecorum Romanorumque aedi- ficia mustellae liberarent muribus ( mures ratti non erant), aliter fieri uon potuit, quam quin nulia usquam in animalium domesticorum numero iilarum meutio in- ferretur »). $. 13. DE VOLATILI PECORE. Inter alites nostras domesticas solus anser a scri- ptoribus commemoratur. Germanicorum enini anserum plumae ^) Romae omnium generum longe plurimi aesti- mabantur. Qul a Plinio ^) nomine Gantae appellatur, ut ex hujus verbis apparet, non erat domesticus et ab ansere seriore etiam tempore internoscebatur <>). Man- *) Cf. Oppian. Cyneg. I. 367—375. 2) Vid. locos apud Ukertum. l. c. p. 180. 8) Cf. Link. 1. c. p. 199. 4) Plin. H. \. X, SJ7. Velluntur (anseres) quibusdam locis bis anno. Bursus plumigeri vestiuntur: mollior quae corpori proxima: et e Ger- mania laudatissima. Candidi ibi , verum minores , gantae appellantur. Pretium plumae eonim, in libras denarii quini. Et inde crimina ple- rumque auxiliorum praefectis, a vigili statioue ad Iiaec aucupia dimissis cohortibua totis. 5) Ibid. I. c. 6) Fortunatus VII, 4.: Aut Mosa dulce sonans, quo grus, Ganta, anser olorque Triplice merce ferax, alite, pisce, rat«. — 33 — suetarnm anatnm, gaIliD«rum columbarumque nusquam mentio JDJicitur. Anas tamen, utpote quae «vis aquilo- nia crat, Germanicis aquis vix ignota fuiti '^ *' •^•'> '«,-h>. ^ , ... ..-.:.. . ■■■. -..■■ /i^rl/.iJ. K< j ->i ■ ■ ■■' . i >■ §• 14. - • :::■:'■ .■■■ ■ % •(-! »■». . •» u/. .-;.;? • DE APIBUS. ;-vsu, 7 ;n Cultus cicurum apium in regionibus Rhenanis usita- tus erat '). Ferarum examina creberrima erant. Et Plinius 3) favas incredibili magnitudine memorat. Py- theas^) dicit, gentes Europae septentrionalis ex milio et melle potum conficere. I \. . •• - •., ;«!■,.;.' ^ . ; ■ ■ •■ :} ♦ :' ':"'■' C A P U T III. V • , _ '1, DE PLANTIS FRUIVIENTARIIS, IISaUEGRA- MU\E1S, aUAS VETERES GERMANI SEREBANT. §. 15. DE TRITICO. y uemadmodum apud nos id frumentum, cujus in aliqua regione ad alendos homines magna copia gignitur, Korn nuncupatur, ita a Romanis hoc ipsum frumerUum diceba- tur, quod plerumque triticum erat. Etiamsi igitur haec . ' .\'? ■^; ■ '■■ ■- , ■ ■.'-'. - :■ --■:•.■: ■•■ ■ 1) Quiri et in nostro Orbe (SaliuncR) seritur: extremoque in mar- gine imperii, qua Rhenus alluit, vivit in alveariis apium sata. Plin. H. N. XII, 43. 2) Alibi favi cera spectabiles gignuntur; jdibi mellis copia; aliubj magnitudine ut in septentrionalibus , vico jam in 66rmania octo pedum longitudine fava, in cava parte nigro. Ibid. XI, 14. 3) Cf. Strabo IV, 5. §.5. ' ' ' '^ ' ^ 3 — 34 — plftuta, iitpote qaae in antiqna GerinaDia sata flaerit, nusquain suo nomine appcllatur , licet tamen , eam illo vocabnlo simul indicari , conjicere. Quod quidem loco Taciti evidenter factum videtur esse, G. c. 23. „/'tf- tui /utmor ex /Mrdeo aut frumento^^ . Procul dubio Ta- citus dicere vult, cerevisiam crebrius ex bordeo, quam ex tritico, confectam esse, ut ad hodiernuin diem asso- let. Alter vero ejusdem locus adinoduin dubiae inter- pretationis est, G. c. 45. ^^Frvmenta ceterogqite fru- ctm patientiu» , guum pro aolita Germanorum inertia laborant^^. Quum tamen Tacitus alio loco*) scripserit, Germanos pomaria non conserere, quiniinino terram eo- rum ne ferre quidem pomos, vocabulis ^^cetero»ipie fnu- ctiM^ credidcrim cetcras frnincnti species intelligendas esse, quae hic variis tritici generibiis opponantnr. Ne- quimns tainen indicare , quae tritici gcnera et species majores nostri severint, carcinus eniin oinni fcre vete- rum scriptorum de bac re docuinento, et unns Piinius aliquid lucis ei vidctur afferre. Is eniin: ^^Phirimis tu- nieig^^i inqiiit, „ T/iracium triticum vcstitur^ ob nimia frigora illi plagae exqui»itum. Endem cama ct tri- megtre invenit^ detinentibus terras nivifms^ (piod tertio fere a satu mense et in reli(/u4i orbe mctitur, Totis hoc Alpibus notum, et /liemalibus provinciis nullum /toc frumento laetius. — In tantum fallitur ColumeUa gui ne trimestris t/uidem proprium genus existimaverit esse^ eum sit antiquissimum. Graeci setanion vocant^'^). Co- luinella in describendo hoc frumenti genere paulo dili- gentior est; ejus verba haec sunt^): ^^Tertium Cgewus 1) 6. c. 26. Nec enim ciun ubertate et ampIUudiae soli labore con- tendunt, ut pomaria conserant etc. ») H. N. XV 111, 13. *) L. n. c. 6, 3. seq. — 35 — triUci) erit trhnei^re^ Cf^tM u»m agrtcoli» gratlttiiHH*. jiam ubi propter aqum aliamve caumm matura tutio e$t omiua^ praetidiwm ab hoc petitur. Id getm* est siligind* (i. e. T, vu/garigy^ ^). Deiodc eodcin . capite in ^ enumerandis variis adorei sive T. spcltae f^eneribus liaec rcfert: (Qoartutn genus adorci) ^^temen trimettre^ quod dicitur jMilicastrum^ id(fue poftdere atque Itotutate prae- cipuum ett". Sed muito etiani accuratior hujus triine- stris explicatio per uiodum efficitur, quo sementis hujus . frnmenti iiebat ; ia exhibetur ab eodem his yerbis ^): „ Atque adhuc de teUione aiUumnali loquimiur : kanic enim potissimam ducimm. Sed est et altera^ cum co- git necessitas : trimestrem voca/nt agricolae. ea locis 2>raegclidis ac nivosis ^ ufn aestas est humida et xine vaporihus , recte committitur, caeteris adnwdum raro respondet. quam tamen ipsam celeriter ct utique ante acquinoctium vertmm convenict peragere. si vero loco- rum ac coeli conditio patietur, quanto maturius severi- mus, tanto commodius proveniet. tieque enim est uUum, sicut mtdti crediderunt, natura trimestre semen: quippe idem jactam autumno melius respondet^^. Eadem ora- niuo de satioue Palludius^) et Cato*) praeceperunt. Kx verbis illis relatis scquitur, et T. vulgaris et T. spcl- tac exstitisse genus trimestre quod quidem , ut ab iiln distiogui posset, trlmestre halicastruui uomiuaretur. Tri- <) Non inutlle videtur, disorimen quod inter tritici species prinoi- pales, scil. T. vulgare et T. speltam, exstat, brevi expooerc. T. vul- garis spica tenacior et grana ejns, simplici niodo in area ex folliculis suis extereudo solvuntur. E contrario T. s|tel(a, cnjus spica ft^ilis est eximie, qnod etiam grann sua, sicut hordei et avenae pUirimae species, tam firmiter in ibiliculis suis coutiuet^ ut tanttun iu niola ab iis segre- ^ gari possint. " r.. •.- ^ . 2) L. II. c. 9, 7. ..,•.■ -.-^ -:.-•, .• ..;.;..,:, ..■,.■• 8j L. I, 6, 16. i , *) C. 35. i. • 3 «» — 36 — mestre natura sua triticum erat, quod ei Thuringico generi responilet , cujus sementis alterna est , pro tem- pestatis affectione vel autumnalis vel verua atque Wech- selweixen appellatur. Dissensionem vero inter Pliuium et Columellam ponderans equidem censeo diligentiori Columellae, qui, cum agricola esset, rectius nosse rem posset, plus iidei esse habendum, quam Plinlo, qui alio- rum libros compilaverit. Radlofius tritici usum apud majores nostros eo etiam demonstrare vult, quod Hero- dotus 1) narravit , Ilyperboreos munera , quae Delum quotannis mitterent, in cista, palea tritici farta, impo- Euisse. Denique hoc quoquc testimonio esse possit, quod in tumulis Schliebensibus multitudo tritici granorum re- perta est; quorum ipse nonnulla possideo, quae quidem mirae sunt parvitatis. §. 16. DE SECALI CEREALI. Inter eos viros doctos , qui rerum naturalium apud Graecos Romanosquc statum investigarunt, constat, nec his neque illis S. cereale nostrum notum fuisse, aut nul- lum quidem ab utrisque descriptum frumenti genus ad hoc referri posse^). Alii tamen contrarium efficere vo- lunt hoc Plinii loco ^) : ^^Secale Taurini sub Alpibus jisiam vocant^ deterrimum et tantum ad arcendam fa- mem^ fecunda^ sed gracili stipula^ nigritia triste, sed pondere praecipuum. Admiscetur huic far^ wt mitiget amaritudinem ejus: et tamen sic quoque ingratissimum 1) L. IV. c. 33. 2) Cf. 8tn!; ub. b. aftere ®efd). bec ©etratbeartcn. 3n b. 3Cbf)onblun= gcn b. !6n. 2(cab. b. 2Bi|Tenfd^aftcn j. SSerltn aug b. Sa^rcn 1816 — 17. p. 134. 3) H. N. xvm, 40. • — 37 — ventri est. Nascitur quaiicumque golo cum cen^nmo grano : ipmm^ue pro laetamine est". Finis capitis, quod ante haec legitur, haec adhuc continet: ,,Id au- tem quod secale ac farrago appellahir occari tantum desiderat^^. Posteaquam Plinius eodem libro tritici hordeique genera uberius exposuerat, et multa de vario eorum usu dixerat, tum ad legumina herbasque pabula- res transiit et inter has secale nominavit, ita ut hoc, si id frumenti genus esset , quod nos Roggen appella- mus, non recto loco positum esset. Praeterea indoliS. cerealis repugnant magnum pondus, acris amaritudo et eximia ubertas, quae illi tribuuntur, sicut addita asse- Teratio, quod illud in agro satum vel ad eum laetifican- dum yaleat, denique etiam opera, quam ejus cultus re- quirebat, quacque labori, qui in triticum hordeumque insumebatur^), nullo pacto respondet. Primo obtutu pu- taverit aliquis, secale illnd faisse frumenti genus Tau- rinis proprium, quod neutiquam ita erat; namque tan- tum nomenAsiae iis erat peculiare. Plinius itaque in Italia id ipsis oculis cognovisse potuit. Plures viri docti, nomine Asiae S. cereale nostrum significari hac de causa censuerunt, quod hoc propter patriam suam, Asiam, ita appellatum fuerit. Linkius^) contra statuit, et recte quidem, nomen secalis, quod hcrba fuerit, quae, ut pecori pabulum esset, secaretur, a verbo secandi du- cendum esse. Oljra et zea, quae et ipsae a quibusdam S. cereale putabantur, T. speltae fuerunt varietates, id quod quum idem Linl^ius e pluribus locis demonstravit, tum maxime etiam e Plinii loco XVIH. c. 30. et 39. dilucidum est. Is enim, qui aliquamdiu in Germania fuit, iu describendis frumenti generibus secaie, quod, quum 1) Cf. de hac re Col. n, 9. 2) Cf. 2reltc« ©cfc^. b. ©ctraibcartcn 1. c. p. 13.5. -^ 38 — Rotnanis plaDc ignotnin videatur faisse, propter noTita- tem ab eo aniinadversniti esset, certe non omisisset. Sac- culis nounnliis practerlapsis in legibus barbarorum ') cnm hordco et aveua frumentum secalc commemoratur, sicuti iu aliis ctiani antiquarum litterarom moBumentis'), siinilibus nominibus ttgalum^ «igalls^ iigelU^ sigillo, *i- gUlina appcilatnm. Gentiiia sepulcra apud Sciiliebenam dicuntur quidcm intcr friimenta etiain S. cereale conti- nuisse, sed quantum ego ex iis possideo, in eo nihil hn- jus generis inveni, et quod primo adspectu id osse pu- tari qucnt, sunt tritici grana per longitndinein difiissa. Etiamsi autcm rcre secale illic repertnm sit , denoo quaestio oritur, quo tempore sacrificia ilia facta fuerint. Patria sccalis silvestris e complurium scriptorum ^) pe- regrinatorumquc scntcntia sunt regiones ad Pontom En- xinuin et inare Caspium, quam ob rem illud gentinm inotibus , ab Ilunnis inchoatis , qnum priuiae ccrtacque ejus commeuiorationes paulo post hanc aetatem inve- uiantur, pcr totam Europam disseminatum esse, puta- verim. §.17. DE BORDBO. Cultus liordei apud vetcres Gcrinanos, quum ex eo potum fervidum conficcrent *) euniquc vehementer, ut videtur, amarent, sinc dubio adinoduni pervulgatus fuit. Hordcuni enim atque avena ea sunt frumenti genera, quae ob brevc tempus, quo inatnrltatem adipiscnntur, praecipue accomodata rcgionibus uquilonaUbus sunt. Si ♦) Lex Sal. XIX, 3. WesUiiliortiiu et Augrivariorum et Ostfallo- niin soUdun est, secrfis Sceffila XXX. * ' .- •) Cf. dji Fresuf et dit Cange (Adfhiugi) nh') voce sigitllum. 3) Cf. £ttiE 2lcltea' @«fc{)ic^ti b. ®€ivaibcactm ei-c. 1. «.p. 186. *) Cf. Tac. G. c. 83. — 39 — locum quendaoi Columellae etiam ad Germaniam referre licct, neque causa iuest satis g;ravis, cur id fieri non debeat, e Tariis hordei generibus, quae pro sua natura ibi seri possent, maxime Hordeum distichon satum esse, censuerim, quum firmioribus argumentis, hoc serius de- mum importatum csse, vix etinm probari queat. Colu- mellae locus hic est ^) : ^yAUerum quoque genus ordel eat , qttod alll dlttictmm , Galaticum nonnulli vocanty ponderis ct candoris eximiu — Seriiur quam pinguia- *imi* ted frigidis locis circa Martiitm mensem,^^ Cum hac semeutis ratione, quod puulnm supra Ici|;!tur, Gonvenit. ^^ ^nt nihilo miims^^ ^ \m\mi auctor, ^^quae" dam aliis potiora^ quae susfinent veris iepores, vt siligo et ordeum Galaticum, et luUicasirum^ gramtmque.fa- bae Marsicae. nam caetcra robustiora frumenta scmper ante /tiemem seri dcbent in regimuLus tempertUis,^^ .^ '! " ..., , ^E AVENA.' '. , !\', . ' Hujus frumenti apud Germanos Plinius his verbis mentionem habet^): ^yPrimum mnnium frumenti vitium avena est; et /lordeum in eam dcgencrat : sicut ipsa frumenti fit instnr : quippe ciim Germaniae popnli se- rant eam^ neque alia pulte vivant,^'' Cnm autem Gcr- mani, tritico ct hordeo minime carentes, et farinae ex: his praecipue efficiendae, et yirtutis eorum, qua avcnae pracstent, cognoscendae facultatem occasionemqne ha- berent, hoc omni parte vcrum essc, addnbitavcrim. Pli- nius fortasse e singulis exemplis vel una regione de to- tius populi more conjecturam fecit. Nnm ctiamnunc hunc cibum in ea Westphaliae parte, quae vulgo terra avenao 1) Lib. II, 0, 16. «) H. N. XVin, 44. — 40 — noininatur, et in nonnullis Hunclsriickii , Eifeli vel We- sterwaldi tractibus usitatissimuui apud agricolas esse, facile mihi persuadeo, ut Plinius (l. VII. c. 27.) et So- linus (c. XIX.) idem apud incolas Oonarum fuisse nar- rant ; et vel apud fortuuatiores reliquae Germaniae ho- mines hoc alimentum non prorsus est inusitatum. Ubi vero alia frumenti genera procreantur neque incolae ea ad aliis neccssitatibus satisfaciendum vendere coguntur, haec avenae certe praeferri solent. Ita rebus angustis avena, ut Galenus^) nos docuit, etiam in Asia, fertilis- sima terra, ab hominibus edebatur. Is: ^^Hoc semen^ inqult, in A»ia perfrequens est, et potissimum in Mysia, quae est supra Pergamum ^ ubi et typhae et olyrae est uberrimus proventus. Jumentorum autem est alimentum non homitmm: nisi utique aliquando extrema fame^ ad panea ex eo semine coTbficiendos compeliantur^'. Antiqui Celtae ex avena cerevisiam confieciebant, id quod im- perator Julianus Apostata*) epigrammate cavillatur. Idem adhuc saeculo decimo quinto factum est Augustae Vin- delicorum magistratus jussu illius saeculi anno quadra- gesimo tertio^). §. 19. DE MILIO ET PANICO. Quamquam nulla nobis exstat narratio, e qua hujus frumenti apud veteres Germancs cultus certissime appa- reat, Pj^theas tamen, Massiliensis, hoc jam circa an- num trccentesimum vigesimum ante Chr. n. in iis regio- 1) H. N. xvin, 44. 2) Vid. etiain Radlofiiim 1. c. p. 135. 3) liib. I. de alimentorum facultatibus. *) Cf. Brunkii analect. Tom. II. p. 403. *) Cf. 33. ». ©tetten, .Runjt=, ©cwerbe unb ^anbwerf^gefd^ic^te ber freien ©tabt JCuggburg. Tom. II. §. 133. — 41 — nibiiSj quae frigidae appropinquant regioni *), invenit. Alii») viri docti has regiones ostia Visurgis, alii 3) AI- bis fuisse censuerunt. Sed utcumque sese res habet, haud iuiprobabile est , Pj^theam etiam septentrionalem Germaniae partem intelle:xisse. Quae conjectura adhuc narratione de milii atque panici satione apud multas fi- nitimas gentes quodammodo stabilitur. Milium enim se- verunt Sarmatae*), Thracii^), Paeones^), Pannonii') et Japodes ») ; atque nationes transpadanae ®) et Galli ^o) praeter milium etiam panicum. Porro in sepulcris Schlie- bensibus magna granorum milii multitudo reperta est. Denique propterea res mihi yeresimilis esse videtur, quod milium inprimis idoneum est ad serendum in no- valibus, quibus faciendis in antiqua Germania tot loci dabantur, ubi multa etiam facta suntii). Neque vero facile est explicatu, quae genera vel species in usu fue- rint. Linkiusi2) p. Crus Galli fuisse censet, quod gra- men est, quod sua sponte apud nos frequenter nascitur. Sed nemo eorum, qui de rebus rusticis scripserunt, cultum hujus antiquis temporibus memorat. Complures i^) «) Cf. Strabo IV, 5. §. 5. 2) Cf. aBiIt)elm ©crmamen etc. p. 317— 353. et ««abrof 1. c. p.90. 3) Vid. Ukert 1. c. additamentum seciindiim, et SRannert ©eogr b. ©ried). u. 9?6mcr. 9tumberg 1788. Tom. I. p. 83. seq. *) Cf. Plin. H. N. XVm, 84. Aelian. variar. hist. III, 39. 5) Athen. IV, 3. «) Ibid. X, 14. ') Dio Cass. 1. 49. 8) Strabo VII, 5. §. 4. 8) Plin. XVin, 49. 10) Ibid. XVni, 67. ") Cf. Tac. G. c. 26. et Caes. B. G. VI, 23. et IV, 3. atque p. 5. hujusce comment. 12) cf. JCeltere ©efd^. b. ©etratbearteti. I. c, p. 138. 1*) Inter alios hi nominandi sunt: SSutger 8et)rb. b. Sanbwirt^fid^oft. Vol. II, p, 69. S5. »♦ SQBttten »ib. t)6()ere £anbeg=(5uftur u. oort^eilt)af; ten 3Cnbau neuentbectter ©etraibearten. S3erl. 1821. p. 167. 4 — 42 — autem volunt, P. sanguinale prlore tempore crebro sa- tum esse, nunc Tero P. miliaceo et Festucae iluitanti cessisse. §. 20. UTRUM MAJORES NOSTRI FRUMENTA TAN- TUM AESTIVA, AN HIEMALIA ETIAM SEVERINT. Hanc quaestionem ad postremum addendam esse, iion ccnsuissem, nisi Antonius, loco Plinii adhibito, quo contraria sententia probetur, veterem Germaniam frigi- diorem fuisse, quam ut frumenta biemalia ibi seri pos- scnl, sinc ulla dubitationc statuisset. Haec cnim sunt ipsa cjus verba de hac re ^) : „5Jlan baute jwar SJoggcn, t>ieneicl)t aud) SBeijen, allein bie^ modjtcn nur (Sommerfrudjte fein, t)a ber S5oben ju fatt n?ar, um SBinterfaaten ju wagen. ^an mad)tc ^war in ben ©egenben, mldjt bie 9v6mer in S5e: ft^ t)atten, SSerfud)e, allein ^liniu^ erjd(;(t mz e§ mi^lang, wie gU feiner 3cit bie SSinterfaat gdnjlict) erfror ". Cum hac ejus sententia totum Plinii locum, ct ea, quibuscum co- hueret, comparemus. Is enim : ,,JVon omittemiis^ inquit, etiamnum urandi rationem, in Transpadana Italia hel- iorum injuria esccogitatam. Salassi cum snbjcctos Alpi- hus depopularentur agros^ panicum miliumque jam ex- crescens tentavere. Postf/uam respuehat natura inara- runt. At illae messes multiplicatae docuerunt , quod nunc vocant artrare^ id est^ aratrare^ ut credo turw dictum. Hoc Jit iticipiente culmo , cum jam is hina ternave emiserit folia. Nec recens suhtrahemus exem- plum^ in Treverico agro^ tertio ante hunc annum com- pertum. Nam cum hieme praegelida captae segetes es- 1) ®cfd)ic^te bcc teutfc^en Sanbttjirtt)[dE)aft. Toin. I. p. 25. — 43 — scnt . reseverunt , remrrierttes campos mensc Martio iifterrimasmcsses habuenint^'^^). F.icile intelligitiir, Pli- iiiuni lioc loco liaud quaquam de periculo dicere, quod consulto factum , sed de re, quae fortuita experientia comperta sit, quaeque ad viridem, quam nos dicimus, stercorationem , ansam praebuerit. In via et ratione, qua liaec inventa est, plane nihil admirabile video. Num enim nostra aetate inauditum est , frumentum hieme, praesertim in tam asperis regionibus, quales in terra Trevirorum sint, gelu interdum confici? Hoc in decem annorum spatio pluries, quam semel, acciderc solere putaverim. Num statuendum est quoque, frumentum praegelidae illius hiemis vi ubique, vel ita, ut nulla ejus in agris vestigia auimadverti possent, confectum esse? Fortasse in agris non nisi glabreta exstiterant, tanti au- tem ambitus, ut eos denuo et aestivis quidem frumentis conserere, utilius videretur. Plinius ijiitur nihil aliud sibi voluisse mihi videtur, nisi novam illam rem per- scribere. 1) H. N. XVIII, 49. CORRIGENDA. P. 5. I. S5 lege: vacare. P. 7. 1. 5 in adnot. lege: Vbion gentium. THESES aUAEDAM CONTROVERSAE. Oeconomicis diciplinis, sicnt caeteris facultati- bus, propria catliedra in academiis est locanda. AgricuUura pro fundamento rerum publicarum e43t habenda. Ciceronis sententia, agriculturam abhorrero ab omni politiore elegantia, certo caret fundameuto. Cf, de finib. bon. et mal. lll, % Summus vitae finis ingenii cultura est. Duo corpora in uno eodeuique spatio inesse iion posse, in universum coucedendum esse nou videtur. . '■:;.*.■ *%'■".'■■- ^; ■•\^^>i::t^itr .■-■', ^-Ciil '■-■-'f«A*^V',4.*..- ?^ n>l: ■'. *'■ ■'; ■.'!' ■ V.- " " >•'■■« 5-»*««;- 'Mi '.i m £ v-^W-r^ :7^i0 Kr'';f.|ismm^^' i»^?.lfeiin^;'